Zobowiązania obronne zaczynają zmieniać europejską bazę przemysłową

W latach 40. wielu producentów samochodów przestawiło swoje linie montażowe na produkcję samolotów wojskowych. Żaden z nich nie był bardziej znany niż fabryka Willow Run firmy Ford Motor Company w Michigan, która została przebudowana w 1941 roku w celu masowej produkcji bombowca B-24 Liberator. W szczytowym okresie produkcji jeden bombowiec był wypuszczany co 63 minuty¹.

Oczywiście dzisiejsze napięcia geopolityczne są znacznie mniejsze niż te z czasów II wojny światowej. Jednak europejscy sojusznicy ze struktur NATO spieszą się, by ponownie ożywić swój kompleks obronno-przemysłowy po ponad 30 latach dywidendy pokojowej, która nastąpiła po zakończeniu zimnej wojny.

Wyciągają wnioski z historii. W latach 40. nie tylko Ford przeszedł modernizację, ale także Rolls-Royce, brytyjski producent luksusowych samochodów, który produkował silniki do myśliwców Spitfire i Hurricane.

W dzisiejszej Europie ponownie obserwujemy zalążki tego trendu przemysłowego. Robią to w momencie, gdy niektórzy producenci samochodów na kontynencie stają w obliczu walki, ponieważ popyt na niemieckie samochody spada w kontekście wyższych cen energii. Niektórzy producenci samochodów z zadowoleniem przyjmują możliwość konsolidacji swojej działalności.

Epicentrum tej działalności są Niemcy, od dawna będące miejscem produkcji o wysokim stopniu złożoności w Europie. Pewna aktywność ma jednak miejsce także w innych krajach. Firmy zbrojeniowe albo przejmują pracowników innych producentów, albo chcą nabyć ich zakłady produkcyjne².

Przejmowanie pracowników i fabryk

Na przykład jeden z największych niemieckich wykonawców z branży obronnej zgodził się zatrudnić w 2024 r. setki pracowników dostawcy części samochodowych Continental, w związku ze wzrostem zapotrzebowania na siłę roboczą. Podobnie Hensoldt, bawarski producent radarów, rozpoczął rozmowy w sprawie przejęcia zwolnionych pracowników Continental i innego dostawcy części samochodowych Bosch na początku 2025 roku.

Poza Niemcami, belgijski rząd zaproponował, aby zamknięta fabryka Audi w Brukseli została przeznaczona do produkcji obronnej. Według doniesień, miałaby ona zostać przekształcona do produkcji pojazdów opancerzonych i dronów, przy czym wymagany byłby jedynie niewielki remont³.

Przypadki te odzwierciedlają szerszy europejski trend: Przemysł obronny coraz częściej pozycjonuje się jako siła stabilizująca w regionach dotkniętych transformacją przemysłową. Dostawcy i producenci motoryzacyjni, z których wielu zmaga się z przejściem na mobilność elektryczną, rosnącymi kosztami energii i globalną konkurencją, zapewniają zarówno wykwalifikowaną siłę roboczą, jak i infrastrukturę fizyczną, której firmy obronne potrzebują do szybkiego rozwoju. Rządy, chcąc złagodzić społeczne skutki zamykania fabryk, aktywnie zachęcają do takich transferów w ramach podwójnej strategii mającej na celu ochronę miejsc pracy i wzmocnienie bezpieczeństwa narodowego.

W praktyce oznacza to, że wykonawcy z branży obronnej nie tylko zatrudniają inżynierów i techników z umiejętnościami, które można przenieść, ale także dziedziczą całe ekosystemy dostawców, sieci logistyczne i wyposażenie zakładów. Zmiana przeznaczenia istniejących obiektów skraca czas rozruchu nowych linii produkcyjnych, umożliwiając firmom szybsze reagowanie na zobowiązania NATO i zwiększone wymagania geopolityczne.

Jeśli trend ten się utrzyma, może to oznaczać punkt zwrotny w europejskim krajobrazie przemysłowym. Zakłady niegdyś dedykowane mobilności cywilnej mogą stać się kluczowe dla gotowości wojskowej, a wykwalifikowana siła robocza, niegdyś związana z produkcją motoryzacyjną, może w coraz większym stopniu definiować przyszłość europejskiej gospodarki obronnej. Przyszłość pozostaje jednak niepewna, a wraz z rozwojem sytuacji geopolitycznej trendy mogą ulec gwałtownej zmianie.

Początek prawdziwych zmian

Odkąd członkowie NATO zobowiązali się do wydawania 5% swojego PKB na obronność od początku 2025 roku, pojawiły się sceptyczne głosy dotyczące możliwej realizacji tego celu. W eseju przygotowanym przez szanowany Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem scharakteryzowano go bardziej jako sygnał polityczny niż plan wydatków⁴.

Jednak zmiana bazy przemysłowej w Europie jest początkiem prawdziwych zmian, ponieważ kontynent odbudowuje swoją bazę obronną w odpowiedzi na rosnące napięcie geopolityczne. Jak na ironię, to właśnie początek konfliktu na Ukrainie sprawił, że Niemcy przestały kupować tani rosyjski gaz dla swoich przedsiębiorstw produkcyjnych, przyczyniając się do problemów producentów samochodów. Przygotowało to drogę do przezbrojenia fabryk, które właśnie się rozpoczyna. Wynik tej globalnej zmiany przemysłowej całkowicie zależy od częściowo nieprzewidywalnych globalnych napięć.