Hormuz maakt van energie een gevangene van de geografie

In de maanden sinds het uitbreken van de oorlog in het Midden-Oosten op 28 februari 2026, is duidelijk geworden wat de geografische beperkingen voor de levering van olie en gas zijn. Vóór het conflict ging er een stroom van ongeveer 20 miljoen vaten ruwe olie en olieproducten per dag door de Straat van Hormuz, ongeveer een kwart van de oliehandel over zee¹. Maar sinds Iran ontdekte hoe het zijn macht over de Straat kan uitoefenen, is de kwetsbaarheid van deze kritieke handel duidelijk zichtbaar.

De stroom nam tussen maart en mei af naar gemiddeld 2,7 miljoen vaten per dag, een daling van meer dan 85%, volgens het Internationaal Energieagentschap (IEA) de grootste verstoring in toelevering ooit². Onder Amerikaanse militaire bescherming is de scheepvaart sindsdien enigszins hersteld, maar toch is deze nog onregelmatig.

Omdat er geen oplossing in zicht is, is het wereldwijde energiesysteem een gevangene van de geografie — in dit geval het geografische knelpunt van de Straat van Hormuz. Landen die brandstof importeren, reageren hierop door de elektrificatie te versnellen voor tal van eindtoepassingen die nu nog leunen op directe verbranding van fossiele brandstoffen, zoals wegvervoer, industriële warmtevoorziening en ruimte- en waterverwarming. Naast decarbonisatie proberen ze minder afhankelijk te worden van geïmporteerde olie en gas.

Hormuz heeft de kwetsbaarheid van 's werelds grootste economieën blootgelegd. Overheden hebben honderden miljoenen vaten uit reserves gehaald om een oliecrisis te voorkomen, waardoor de voorraden nu flinterdun zijn. Met name de Amerikaanse Strategic Petroleum Reserve bezat medio september 285 miljoen vaten, het laagste niveau sinds november 1982, terwijl de Amerikaanse raffinaderijen op bijna 98% van de capaciteit draaiden³.

Dat verzachtte de klap. Toch stegen de prijzen van Brent ruwe olie van ongeveer $ 60 per vat begin 2026 tot ongeveer $ 100 begin oktober. En de gemiddelde retaildieselprijs in de VS verdubbelde bijna tot een recordhoogte van $ 6,285 per gallon⁴, terwijl ook de gemiddelde dieselprijzen in de EU nieuwe hoogtepunten bereikten⁵.

De prijs van olie en geraffineerde producten blijft stijgen

Amerikaanse retailbrandstofprijzen versus Brent ruwe olie (sinds begin 2026)

Cijfers over prestaties uit het verleden hebben betrekking op het verleden en prestaties uit het verleden vormen geen betrouwbare indicator voor toekomstige resultaten.
Bron: Bloomberg L.P., dagelijkse gegevens 1/1/2026-23/09/2026 (per 23 september 2026). Diesel = gemiddelde retaildieselprijs in de VS volgens AAA (3AGSDIES-index); Benzine = gemiddelde prijs voor gewone benzine in de VS volgens AAA (3AGSREG-index); Brent = ICE Brent-ruwe-olie-futures voor de dichtstbijzijnde maand (CO1 Comdty), laatste koers.

Overschakelen op elektriciteit

In de verwachting dat de verstoringen zullen aanhouden, nemen grote economieën maatregelen. De Europese Commissie publiceerde op 17 juli 2026 een actieplan voor elektrificatie, met als doel het aandeel van elektriciteit in het eindenergieverbruik tegen 2040 te verdubbelen tot 46%, tegenover 23% nu. In de woorden van de Commissie: "een energieonafhankelijke Unie die efficiënt wordt aangedreven door schone, overvloedige en betaalbare energie, is een kwestie van soevereiniteit."⁶

Er wordt een sterke stijging van de Europese investeringen verwacht. De aangekondigde financiering omvat een industriële decarbonisatiebank van € 100 miljard en meer dan € 75 miljard aan leningen van de Europese Investeringsbank over een periode van drie jaar, waarbij prioriteit wordt gegeven aan elektriciteitsnetten, naast de ambitie om de batterijopslag te vertienvoudigen van ongeveer 55 gigawatt (GW) in 2026 tot 500 GW in 2040⁷.

Zelfs in de Verenigde Staten, waar de focus op fossiele brandstoffen ligt, omvat het GRIP-programma van het ministerie van Energie van $ 10,5 miljard⁸ nu een SPARK-ronde van $ 1,9 miljard voor geavanceerde transmissietechnologieën⁹. Naar verwachting zullen particuliere elektriciteitsbedrijven tussen 2026 en 2030 1,4 biljoen dollar investeren¹⁰, en een bepaling in april van de Defense Production Act geeft prioriteit aan transformatoren, geleiders en onderstations voor nationale defensie.

Wat China betreft, zijn er plannen om 4 biljoen RMB ($ 574 miljard) te investeren in het staatsnet over een periode van vier jaar tot 2030¹¹. En het Verenigd Koninkrijk, India, Canada en Australië hebben allemaal meerjarige programma's voor het elektriciteitsnet¹² aangekondigd.

Toezeggingen voor overheidsfinanciering van netinfrastructuur in 2026 (in miljard USD-equivalent)

Bron: Internationaal Energieagentschap. (10 april 2025a). Stijging van de vraag naar elektriciteit per sector, basisscenario, 2024–2030. Houd er rekening mee dat deze cijfers schattingen en prognoses zijn die zijn gebaseerd op huidige aannames en beschikbare informatie. Prognoses zijn geen betrouwbare indicator voor toekomstige prestaties. De werkelijke resultaten kunnen aanzienlijk afwijken, en er is geen garantie dat deze prognoses zullen uitkomen.

Knelpunten in de energievoorziening

Net als Hormuz blijkt het uitbreiden van de opwekkings- en transmissiecapaciteit echter een knelpunt te zijn — zij het met minder ernstige gevolgen. Er is veel vraag naar kabels, transformatoren, onderstations, vermogenselektronica, energieopslag, koelsystemen en netsoftware. Iedereen maakt gebruik van dezelfde toeleveringsketen en het toevoegen van productiecapaciteit duurt jaren, waarbij geschoolde arbeidskrachten vaak schaars zijn. Daardoor kan het langer duren dan verwacht om nieuwe capaciteit voor elektriciteitsopwekking en -transmissie te realiseren.

In een prognose uit 2025, lang vóór het conflict met Iran, schatte het IEA dat de wereldwijde vraag naar elektriciteit tot 2030 met gemiddeld 3,6% per jaar zou stijgen¹³. Het verbruik van datacenters die zich bezighouden met AI zou meer dan verdubbelen van 415 terawattuur (TWh) in 2024 tot ongeveer 945 TWh in 2030¹⁴. Elektrische voertuigen, warmtepompen en de terugkeer van industriële activiteiten naar eigen land droegen allemaal bij aan de belasting.

Om de omvang van het probleem te illustreren: volgens het IEA staan wereldwijd meer dan 2.500 GW aan projecten op het gebied van hernieuwbare energie, grote belasting en opslag in de wachtrij voor netaansluiting. Het IEA schat dat de jaarlijkse investeringen in het elektriciteitsnet tegen 2030 moeten stijgen van ongeveer 400 miljard dollar naar ongeveer 600 miljard dollar¹⁵.

Stijging van de vraag naar elektriciteit per sector, basisscenario, 2024-2030

De wisselkoersen zijn ter illustratie. De grafiek bevat uitsluitend aankondigingen van overheidsinvesteringen die in 2026 zijn gedaan en maakt uitsluitend gebruik van geschatte wisselkoersen van medio 2026 om een vergelijking tussen verschillende markten mogelijk te maken. Bron: Officiële documenten van de Europese Commissie, SASAC, U.S. Department of Energy, CEA, Ofgem, CEFC en Natural Resources Canada. Houd er rekening mee dat deze cijfers schattingen en prognoses zijn die zijn gebaseerd op huidige aannames en beschikbare informatie. De werkelijke resultaten kunnen aanzienlijk afwijken, en er is geen garantie dat deze prognoses zullen uitkomen.

Een blik op de toekomst

De verstoring in de Straat van Hormuz heeft duidelijk gemaakt in hoeverre de energiemarkten gebonden zijn aan geografische omstandigheden. Net als bij landen worden keuzes beperkt door bergen, rivieren en zeeën.

Nu al zijn energie-importeurs van plan om hun investeringen in elektrificatie op te voeren. Koolstofarme energieopwekking, waaronder kernenergie, gemoderniseerde elektriciteitsnetten, energieopslag en vermogenselektronica, kan ertoe bijdragen dat de afhankelijkheid van koolwaterstoffen en de daarmee samenhangende maritieme knelpunten wordt verminderd. Deze voordelen op het gebied van duurzaamheid zijn niet gegarandeerd en gaan gepaard met risico’s, waaronder het terugdraaien van elektrificatieverplichtingen, wijzigingen in het regelgevingskader voor schone energie, de mogelijkheid dat decarbonisatiedoelstellingen niet worden gehaald, en het risico dat financiële toezeggingen van de overheid niet worden nagekomen.

Zonder glazen bol is het moeilijk te zeggen of diplomatie de crisis in de Straat van Hormuz en de daarmee samenhangende crisis in de Rode Zee zal verlichten. Het is ook goed om op te merken dat sommige voorspellingen die in deze blog worden aangehaald, wellicht niet zullen uitkomen. Wat echter zeker is, is dat de onrust in de Straat van Hormuz regeringen heeft herinnerd aan hun kwetsbaarheid op energiegebied en aan de rol die elektrificatie kan spelen bij het verminderen daarvan.